Tekstmishandeling

Tekstmishandeling: het komt de laatste jaren in toenemende mate voor. Onlangs hoorde ik op de toneelrepetitie dat de regisseur een aanvaring had met iemand, die toch al wat langer in het amateurtoneelwereldje meedraait (en dus beter zou moeten weten).
Toen hij de betrokken speler vertelde, dat er aan zijn tekstkennis nogal wat schortte en hem verweet "er maar wat van te maken" kreeg hij als antwoord, dat "wat hij zei toch neerkwam op de tekst die er in het boek stond en dat het toch vooral om de bedoeling achter de tekst gaat".

Hij was trouwens niet de enige, die van dit idee uitging. Steeds vaker merk je dat mensen hun teksten "bij benadering" zeggen en op gruwelijke wijze afwijken van hetgeen de schrijver van het stuk destijds op zijn schrijfmachine of tekstverwerker had zitten inkloppen.

Vraag 1: moet je je heel rigide aan de tekst van een auteur houden?

Ik vind, dat dat moet, althans wanneer je besluit om het stuk in de originele context te spelen. Uitzondering op de regel is, dat je van een gedateerd stuk de tekst naar deze tijd mag "vertalen". Of dat je een tekst, die heel slecht bekt mag veranderen, waardoor een acteur de woorden wel uit zijn strot kan laten komen. En natuurlijk kun je ook nog eens besluiten om alleen het gegeven te nemen en daarvoor een heel nieuwe tekst te schrijven (of dat auteursrechtelijk bezien wel mag is overigens zeer de vraag!)
Hoe dan ook: zelfs als je, om de redenen die ik hiervoor aanhaalde, in de tekst gaat schrappen, bijschrijven, veranderen: er is op zeker moment gewoon een tekst, die gezegd moet worden zoals ie in het script staat.

Vraag 2: Wat is er eigenlijk tegen om teksten "ongeveer" te zeggen?

Alles. In de eerste plaats heeft de auteur (en eventueel de bewerker) de woorden niet zomaar op het papier gestrooid. Er is over nagedacht en de woorden zijn met opzet gekozen. Zoals ook de zinsbouw niet per ongeluk is bedacht. De schrijver heeft daarvoor gekozen, omdat hij die woorden en die zinnen vindt passen bij de rolfiguur die ze uitspreekt. Het heeft ook te maken met de melodie van een zin. Gesproken taal is tenslotte ook een vorm van muziekmaken.
In de tweede plaats werkt het naar hartelust veranderen van teksten in de hand, dat er op zeker moment zodanig wordt "geïmproviseerd" dat zelfs de feitelijke bedoeling van de schrijver naar de andere wereld wordt geholpen. Een klein voorbeeldje: in de tekst staat "Ik wil dat niet doen". De speler zegt: "Ik kan dat niet doen". Sorry, maar tussen willen en kunnen ligt een wereld van verschil.
Ten derde is er dan de verwarring die bij medespelers kan ontstaan, wanneer hun collega iets zegt, wat lijkt op wat er in zijn boek staat.
Inhaken op teksten wordt soms onmogelijk gemaakt, omdat die lekker vlot wegspelende speler het woord niet zegt, waarop moet worden ingehaakt. Leuk dat samenspel!

Vraag 3: Waarom leren mensen niet gewoon hun tekst zoals die in het boek staat?

Ik denk, dat dat weinig met "leermoeilijkheden" te maken heeft. Tekst leren zoals ie er staat is waarschijnlijk nog simpeler dan steeds zoeken naar woorden om ongeveer hetzelfde te zeggen.
Ik denk, dat het te maken heeft met onvermogen en/of gemakzucht. Zoals ik hiervoor al zei: een rolfiguur wordt mede bepaald door de woorden, die hij kiest, de zinnen die hij zegt, de opbouw en de melodie van zijn verbale communicatie.
Een speler die zich niet wil of kan inzetten om de rolfiguur neer te zetten zoals dat behoort, zal proberen die rolfiguur naar zichzelf toe te trekken en hij of zij doet dat onder meer door de teksten van de rolfiguur in zijn of haar eigen spreektrant te transformeren. Wat dat betekenen kan voor de totaal opbouw van de rolfiguur is duidelijk: de speler laat meer van zichzelf horen dan van de rolfiguur, die wat tekst betreft naar het tweede plan wordt gedrukt. En ik maar denken, dat het bij toneelspelen juist gaat om het spelen van een andere persoonlijkheid...

Ik ben trouwens benieuwd naar de mening van anderen op dit gebied. Zeker omdat het lichtvaardig omspringen met teksten in mijn ogen (of liever: in mijn oren) langzamerhand wel erg een gewoonte begint te worden...

Tekstmishandeling

De tekst is:
Ik wil dat niet.
De speler zegt:
Nou, dat wil ik niet.

Niet echt een verschil om je over op te winden, maar als spelers strijk en zet allerlei woordjes aan een zin toevoegen, wordt het beeld van de rolfiguur toch anders dan dat het geweest zou zijn, wanneer al die toevoeginkjes achterwege waren gebleven

"Ja, maar", "Enne",
"Maar kind"

Als iemand zich regelmatig van dit soort constructies bedient (die niet in de tekst staan) dan kan dat drie dingen betekenen: hij kent de tekst niet echt goed en gebruikt die woordjes om een denkpauze te hebben of hij doet wat hij zelf in het dagelijks leven ook doet. Of het gaat om een combinatie van beide. In alle gevallen moet je als regisseur weer de boeman uithangen en de speler erop wijzen, dat de tekst anders is, dan dat hij wordt uitgesproken.

Jan Blaaser had eens een conference over de verminking van berichten: de generaal zegt tegen de majoor.... de majoor zegt tegen de kapitein... de kapitein zegt tegen de soldaat..... De clou ervan was dat een bericht soms volledig verminkt werd.
Bij spelers, die de tekst "om en nabij doen" bestaat het risico ook, dat ze uiteindelijk iets heel anders zeggen, dan dat de bedoeling was. En dat is echt niet overdreven. Een voorbeeld:
"Ik weet echt niet wat ik toen had gedaan als ik in jouw schoenen had gestaan"
wordt
"Als ik in jouw schoenen had gestaan had ik wel wat anders gedaan."

Het lijkt geen wereld van verschil, maar lees de tekst eens goed.

In de eerste zin weet de rolfiguur echt niet wat hij had gedaan….

In de tweede zin weet hij het wel, hij doet wat anders!

Inderdaad een wereld van verschil!