" 'n Blijspel is makkelijker…"
Die uitspraak hoor je nogal eens in de kringen van het amateurtoneel en misschien heb je daar zelf ooit ook wel eens zo over gedacht. Ogenschijnlijk is het een veel knappere prestatie om het publiek tot huilen dan tot lachen te bewegen. Dat het wel ietsjes anders ligt, heb je misschien wel ervaren toen je zelf in een blijspel op het toneel stond. Waarom lacht het publiek nu niet waar we zelf tijdens de repetities dubbel om lagen? Ik probeer leuk te doen en er komt helemaal geen reactie uit de zaal ! En om jan, die eigenlijk alleen maar zichzelf speelt, lag de zaal constant in een deuk! Na een paar keer meespelen in een blijspel heb je het misschien ook wel door: een blijspel spelen is niet zo gemakkelijk! Er zijn mensen die beweren, dat blijspelen doen nog lastiger is dan tragedies spelen, omdat er een paar venijnige addertjes onder het gras zitten.
Leuk doen of leuk zijn?
Als je aan een blijspel meewerkt, dan wil je natuurlijk, dat er gelachen wordt. En liefst om jou, om de figuur die je speelt. En dan is het risico niet denkbeeldig, dat je koste wat kost gaat proberen om de lachers op je hand te krijgen. Door gekke bekken te trekken, malle toontjes te verzinnen, rare bewegingen te gaan staan maken. Met andere woorden: je gaat leuk doen en als er nu iets dodelijk voor een blijspel is, dan is het dat wel. Omdat je van de figuur, die je speelt, dan namelijk een typetje gaat maken, dat steeds minder op een echt mens lijkt. Ik denk, dat hier het grote verschil ligt tussen het blijspel en de klucht. In een klucht komen vaak wel vreemde rolfiguren voor, die eerder op karikaturen dan op echte mensen lijken. Vaak wordt maar één kant van zo'n kluchtpersonage belicht en dat leidt dan tot een ééndimensionale figuur, zoals je die in het echte leven vrijwel nooit zult tegenkomen.
Echte mensen, geen karikaturen.
Bij rollen in een blijspel gaat het erom levensechte personen op het toneel te zetten.
In het blijspel "haar van de hakkenbar" gaat het om een wat wereldvreemde schoenmaker in een klein dorp die net nadat zijn zuster is overleden (aan wie hij belooft heeft te gaan trouwen zodat hij verzorgt is) Haar tegenkomt. Het is verleidelijk om van deze twee een typetje te maken, maar als je hun karakters en achtergronden kent zul je dit beslist niet doen. Het is dan ook van het grootste belang dat je als acteur meer van de te spelen rolfiguren kent dan wat er in het tekstboekje staat( te bereiken door b.v. een analyse te maken van de rolfiguur, zie ook analyse rolfiguur).
Neem de schoenmaker: in een kluchtige vertoning zou dat een rare, domme wereldvreemde figuur zijn, die zich door alles en iedereen in de boot laat nemen en vooral door Haar. Maar als je een beetje meer over hem te weten komt dan blijkt dat: de schoenmaker een beetje wereldvreemd is, omdat hij nooit verder dan zijn dorp is geweest, maar het is een doodgoeie man, die heel eerlijk en rechtlijnig is en die een hart van goud heeft. Hij beloofde zijn zus, dat hij na haar dood meteen een vrouw zou nemen en die belofte komt hij na. Da's min of meer toeval want Haar neemt hij in huis, omdat hij medelijden heeft met Haar heeft als hij haar als een verzopen kat in een portiek ziet zitten. En dan meent hij het oprecht als hij zegt dat het voor beide partijen goed uitkomt om te trouwen. Zij is verlost van haar sores en hij van de eenzaamheid, terwijl hij bovendien niet zo sterk is in huishoudelijk werk. Dat Haar een leuk meisje is, dat ziet hij waarschijnlijk wel, maar hij denkt er niet aan om met haar het bed in te duiken. Dat hij daar later wel over gaat denken, is niet zo verwonderlijk. Allereerst omdat Haar een "lekkere" meid is, die absoluut niet preuts is en onbevangen door het leven gaat, maar ook omdat hij vindt dat zoiets nu eenmaal hoort bij een huwelijk. En reken maar, dat hij - zelf nog maagd - erg benieuwd is naar hoe "Het" zal zijn.
Het bijzondere van de schoenmaker is, dat hij zo'n afwachtende houding aanneemt en kennelijk genoegen neemt met alle uitvluchten, die zij te berde brengt om maar niet met hem te hoeven slapen. Ik denk, dat dat weer te maken heeft met het feit, dat de schoenmaker vindt, dat hij ook in bed zijn echtelijke plicht moet vervullen, maar daar zowel nieuwsgierig als doodsbenauwd voor is.
Haar: gewetenloos kreng of lief bang meisje?
Wat Haar betreft: het is een koud kunstje om van dit meisje een typetje te maken: en dan krijg je al gauw, dat het een sexy grietje met weinig scrupules wordt, die de schoenmaker trouwt om hem vervolgens van zijn centjes af te helpen: een doortrapt kreng met leuk uiterlijk dus. Maar dat is het niet: Haar is een lief meisje, dat nogal wat teleurstellingen in de liefde te verwerken heeft gehad en op zeker moment bijna in de goot belandde. Ze ziet geen uitweg, dus stemt ze argeloos in met het huwelijksaanzoek van de schoenmaker, die ze best een aardige man (maar niet meer dan dat) vindt. Zijn redenatie ("door een verstandshuwelijk zijn we allebei gered") spreekt haar in de gegeven omstandigheden wel aan. Vooral omdat er geen seks aan te pas lijkt te komen. Dat laatste is voor haar natuurlijk een belangrijk punt. Want zelf is ze, ondanks alle aanvallen, die haar vriendjes daarop gedaan hebben, ook nog maagd. Al wekt ze niet de indruk: ze draagt wat ze leuk vindt en dat dat heel sexy overkomt heeft ze in haar naïviteit niet eens in de gaten. Ze is een openhartige flapuit, ook op het gebied van seks en echt preuts is ze ook niet, terwijl "valse schaamte" haar te enenmale onbekend is. Dat moet de schoenmaker natuurlijk op zeker moment wel gaan prikkelen en als hij dan signalen afgeeft in de richting van de slaapkamer, slaat haar de schrik om het hart: ze blijft het een aardige man vinden, ze is hem dankbaar voor alles wat hij voor haar deed en doet, maar met hem naar bed? Nee. Dus verzint ze van alles om daar maar niet aan te hoeven, waarbij ze probeert hem niet direct voor het hoofd te stoten. Want nogmaals: ze vindt hem aardig en is hem iets verplicht. Maar met hem slapen gaat nu net te ver. En daarin kan het publiek met haar meevoelen gezien het leeftijds- en karakterverschil
Met opzet zijn deze twee figuren eventjes wat uitvoeriger behandeld om te laten zien hoeveel interessanter het wordt, wanneer rolfiguren niet als een typetje worden neergezet, daardoor zou schoenmaker staat tot Haar worden als: Ouwe sukkel op jacht naar groen blaadje staat tot uitgekookt berekenend jong ding en dat is nu net niet wat er hier speelt!!
Naturel spelen maakt een blijspel leuk.
De lach in een blijspel moet veroorzaakt worden door het gegeven van de scène, door wat mensen zeggen en doen en door de situatie waarin ze zich bevinden. Hoe gek het ook mag klinken: het is niet de taak van de acteurs om ervoor te zorgen, dat het publiek om hen lacht. Het is, net als bij een Griekse tragedie wel de bedoeling, dat ze hun rol ze levensecht mogelijk spelen en er een "echt" mens van maken. Als dat gebeurt: dan komt de lach vanzelf. Kijk maar eens naar Engelse comedies op TV: daar zie je vrijwel altijd hoe dit principe in de praktijk wordt gebracht. En als je wilt zien, hoe het persé niet moet, dan moet je maar eens naar een comedy met Johnny Kraaijkamp jr. kijken. Als die iets leuks te berde moet brengen, dan zie en hoor je dat al van tevoren aankomen: zijn gezicht gaat in de "Ik word leuk"-stand staan en die toch al niet zo prettige stem krijgt de nadrukkelijke klank van "Ik zeg nu iets leuks". Een dodelijke manier van spelen in een blijspel, dit kan alleen in een klucht en zelfs dan moet er opgepast worden voor overdrijving, in een blijspel moeten we dit beslist zien te voorkomen.
Op de zaal spelen.
Sommige mensen krijgen het op het toneel Spaans benauwd, wanneer ze niet meteen de zaal horen reageren, wanneer er volgens hen "iets leuks" gezegd wordt. "Ojé, ik schiet tekort, dus doe ik er maar een schepje bovenop." Ze gaan opeens totaal anders spelen dan tijdens de repetities. Gaan gekke bekken trekken, maken rare bewegingen, zeggen iets totaal anders (of meer) dan de oorspronkelijke tekst en laten overduidelijk blijken dat om hun het meest gelachen moet worden. Ze vergeten zichzelf te blijven en maken het hun medespelers moeilijk die op alle gekke dingen maar gewoon moeten blijven reageren en hun tekst onverwacht moeten aanpassen.
Al met al…
…leek het mij goed om eens een paar verschillen tussen een blijspel en een klucht te belichten. En als je nu zegt: een blijspel is eigenlijk best moeilijk om te spelen, misschien wel moeilijker dan een serieus stuk, dan heb je de boodschap begrepen. Ook al omdat je te maken krijgt met een zaal, die niet ademloos zit te luisteren en te kijken, maar die af en toe zal reageren met een gegniffel, een lachje of zelfs een schaterlach (dit geldt natuurlijk ook bij een klucht). En die onderbrekingen leveren nog eens een extra probleem op: soms zul je moeten wachten met een volgende zin, omdat die door het gelach anders onverstaanbaar is en wegvalt. Soms zul je zo'n zin niet meteen kunnen afmaken, omdat er middenin gereageerd wordt. Anders dan met een "ernstig stuk", waarop lawaaierige reacties uit de zaal uitblijven, moet je dus ook rekening houden met de reacties vanuit het publiek…